MomBlog

Elke crisis kent z'n zondebokken, en deze kent er twee: bankiers en derivaten. Over bankiers hoef ik denk ik weinig te vertellen; ze zijn al neergezet als zakkenvullende sociopaten, maar ik ben ervan overtuigd dat er ook nog wel het nodige beschaafde volk tussen rondloopt. Het doet er sowieso weinig toe: bankiers zijn nodig als we niet met z'n allen naar de steentijd getorpedeerd willen worden. Genoeg dus daarover.

Derivaten dan. 'Afgeleide producten'. Ze bieden de mogelijkheid om risico's af te dekken of om te speculeren. Maar vooral om geld mee te verdienen. Speculeren en geld verdienen, is dat niet een beetje dubbelop? Jazeker, maar ik bedoel dat vooral de aanbieders van die producten er geld mee verdienen. Wie weleens opties koopt, kent de hoge transactiekosten en de grote 'spreads' tussen bied- en laatkoersen. Kortom: een rinkelende kassa voor degene die ze verhandelt.

Het probleem met derivaten is niet dat ze bestaan, het probleem is de manier waarop ze hier en daar gebruikt worden, en het bijbehorende risicobeheer. Een voorbeeld. Ik bezit 100 aandelen Royal Dutch en ga een maand op vakantie. Ik wil (of kan) de beurskoersen niet controleren, en wil m'n bezit beschermen. Ik koop daarom een put-optie op Royal Dutch op de koers van vandaag, zeg 20 euro. De put-optie loopt over twee maanden af, ruim na m'n vakantie. Ik betaal uiteraard een 'premie' om mijn bezit te verzekeren.

De waarde van de put-opties ontwikkelt zich mee met de waarde van het onderliggende aandeel. Daalt het aandeel Royal Dutch, dan stijgt de put-optie in waarde, stijgt het aandeel, dan daalt de put-optie in waarde. Een call-optie werkt precies andersom: ik krijg het recht om het aandeel tegen een vooraf vastgestelde prijs te kopen, en dus wordt de call-optie meer waard naarmate het aandeel stijgt. De waarde van opties is uiteraard ook afhankelijk van de resterende looptijd.

Nu hoef ik geen aandelen te bezitten om opties te kopen. Ik kan ook speculeren op het stijgen van een aandeel door call-opties te kopen, of speculeren op het dalen van een aandeel door put-opties te kopen op dat aandeel. Dat is dan ook precies wat het is: speculeren in plaats van risico's afdekken. Niks mis mee (al zeg ik het zelf), maar zoals vaker in het leven geldt hier: geniet, maar speculeer met mate.

Kan het riskanter? Ja nou en of. Je kunt namelijk ook opties schrijven: dat betekent dat je het risico neemt op daling of stijging van een aandeel (of index, of grondstof) en daarvoor een premie incasseert. Je krijgt dus wat geld en in ruil daarvoor draai je op voor de waardedaling of -stijging van de onderliggende waarde.

Mijn advies: niet doen. Tenzij je heel goed weet waar je mee bezig hebt en het risico op de geschreven opties afdekt met waarden die je zelf in bezit hebt. Maar goed, ik wilde geen beleggingsadvies geven, maar een ontwikkeling schetsen. En die is: derivaten zijn populairder dan ooit bij de aanbieders, én bij de afnemers.

Hoe zit dat? Deze 'financiële massavernietigingswapens' waren toch de schuld van de kredietcrisis en alle banken doen het toch rustig aan? Nou, nee. Het probleem van deze kredietcrisis zou de 'gesecuritiseerde subprimehypotheek' zijn: men neme een pakket hypotheken die zijn verstrekt aan mensen die niet voldoende verdienen om de hypotheek te betalen, plakt er een sticker op met 'dit is een betrouwbare belegging' en cashen maar. 

Wat is daar mis mee? Niets, behalve de sticker. En het feit dat kennelijk iedereen in die stickertjes geloofde. Het aloude gezegde luidt: 'garbage in, garbage out'. Als je troep herverpakt, blijft het troep. Toen bekend werd dat die pakketjes probleemhypotheken troep waren, bleken veel partijen te moeten afwaarderen op hun bezittingen van deze pakketten. Nu is dat geen probleem als je voldoende buffervermogen hebt, maar dat hebben banken tegenwoordig niet meer.

De oorzaak van de crisis is dan ook geen probleem van derivaten (elk tijdperk krijgt de beleggingsproducten die het verdient) maar gewoon een 'good old crisis' van beleggen met geleend geld. Als je geen geld hebt, maar wel een beleggingsobject koopt (een mandje aandelen, obligaties, of een huis), en de waarde van het onderpand daalt, heb je een probleem. 

En ELKE keer tuinen we er weer in. De huizenmarkt die 20 jaar lang alleen maar omhoog gaat: dat is dus geen teken dat het goed gaat, maar een teken dat het binnenkort een keer goed mis gaat. De aandelenmarkt die 5 jaar lang omhoog gaat: gegarandeerd dat-ie gaat crashen. Zeker als diezelfde aandelenmarkt vergeven is van de bedrijven die veel geld lenen om hun groei te versnellen en prestaties te verhogen, de banken voorop.

Als je bezittingen lager gewaardeerd worden, is het onderpand dat je bij de bank hebt niet voldoende waard om borg te staan voor je leningen. Je moet dan ofwel cash geld verschaffen of je bezittingen verkopen. Als je geluk hebt, dan kun je bij je bestaande aandeelhouders terecht (zie de emissies van bijv. TomTom en ING afgelopen jaar), als je pech hebt, ga je failliet, of ga je veel meer rente betalen aan je bank (en dus waarschijnlijk later alsnog failliet).

Des te merkwaardiger is het daarom dat banken afgelopen jaar massaal inzetten op de verkoop van zogenaamde 'Sprinters' en 'Turbo's'. Da's eigenlijk veilig beleggen met geleend geld. Hoe veilig? Je kunt alleen je inleg kwijtraken, en niet blijven zitten met een restschuld (als ik de producten voldoende heb kunnen doorgronden). Hoe gaat dat in z'n werk?

Weer een voorbeeld: ik koop een Sprinter long ING met een stop loss van 7,10. Wartaal? 'Long' wil zeggen dat ik speculeer op een koersstijging van het aandeel (strikt genomen certificaat van aandeel) van ING. Een stop loss op 7,10 euro betekent dat in het geval ING op enig moment zakt tot dat niveau, het onderliggende aandeel wordt verkocht. Heb ik een heilig geloof in het aandeel ING, dan koop ik zo'n Sprinter.

Als het aandeel stijgt van 7,77 (slotkoers afgelopen vrijdag) naar, zeg, 8,77, dan profiteer ik per aangekochte sprinter van een koerswinst op die Sprinter van zo'n 6 euro. Dat is dus de hefboom: de koersuitslagen van mijn Sprinter zijn zo'n 6 keer zo groot als die van het onderliggende aandeel. Daalt het aandeel tot 7,10 euro, dan ben ik mijn complete inleg in de Sprinter (doorgaans) kwijt. Bent u daar nog? Jawel, juist dit product wordt massaal aangeboden, ook door ING.

Ze hebben dus een Sprinter op hun eigen aandeel, maar - en dat vind ik nou echt flauw - geen Sprinter 'short' ING. Daarmee speculeer je namelijk op een daling van het aandeel ING, en dat mag je van ING wel met andere bedrijven doen, maar niet met ING zelf.

Wat zijn de risico's van zo'n Sprinter? Nou, ten eerste betaal je je ongetwijfeld blauw aan kosten. Zo betaal je rente over je 'lening', en verder is het niet gemakkelijk te achterhalen wat er nou precies aan de strijkstok blijft hangen, en tsja, dan weten we het eigenlijk wel. Daarnaast zijn Sprinters zo volatiel als de pest: hun waarde varieert vaak nog heviger dan de aloude call- en put-opties. En tot slot: als de uitgevende bank omvalt, waar blijft dan je geld?

Wie aandelen heeft, blijft in een faillissement van de bank gewoon de eigenaar. Wie Sprinters bezit, wacht mogelijk hetzelfde lot als al die arme mensen die hun geld in zogenaamde 'notes' van Lehman Brothers stak. Verzekerd beleggen, was dat. Verzekerd door wie? Door Lehman Brothers, en die bank ging, zoals bekend, spectaculair te gronde. Onderliggende aandelen? Die waren er niet. 

Zo zijn we via een klein exposé over de werking van moderne derivaten terug bij de essentie van de crisis: er waren risico's genomen waar geen eigen vermogen tegenover stond. Zo kon het gebeuren dat Lehman Brothers in Londen jarenlang miljarden aan premies incasseerde voor allerlei derivaten, terwijl op het moment dat 'the shit hit the fan' bleek dat er geen geld was om uit te keren. 

Voor wie zich afvraagt hoe deze crisis het hoofd is geboden: ach, de geldpersen zijn gewoon aangezet. Wie meer wil weten, leze het boek van Willem Middelkoop (Hoe overleef ik de kredietcrisis), dat ik overigens af en toe knap ongenuanceerd vind, en dat bovendien de lezers expliciet aanzet tot het beleggen in één van de bubbels van de jaren '10: goud. Want Willem zit zelf in goud.

Ik kan u slechts één goede raad geven: koop waarden die u snapt, koop ze als niemand anders ze wil hebben, verkoop ze als iedereen ze wil hebben. Echt waar: een oude beurswijsheid luidt dat je je aandelen moet verkopen als je taxichauffeur over beleggen begint. Even waar is echter dat je aandelen moet gaan kopen als de krant schrijft dat het aandelentijdperk ten einde is. Heus: NRC schreef het, ergens begin vorig jaar. Het was een teken.